<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Galeri &#8211; Prof Dr Erdem DENK</title>
	<atom:link href="https://erdemdenk.com.tr/type/gallery/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://erdemdenk.com.tr</link>
	<description></description>
	<lastBuildDate>Thu, 05 Sep 2024 19:35:07 +0000</lastBuildDate>
	<language>tr</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>

<image>
	<url>https://erdemdenk.com.tr/wp-content/uploads/2024/10/cropped-android-chrome-512x512-2-32x32.png</url>
	<title>Galeri &#8211; Prof Dr Erdem DENK</title>
	<link>https://erdemdenk.com.tr</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Karahantepe’deki ‘Büst’: Şaman Başı?</title>
		<link>https://erdemdenk.com.tr/2023/08/22/karahantepedeki-bust-saman-basi/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Erdem Denk]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 22 Aug 2023 09:55:15 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Arkeopolitics]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://ad-astra.bold-themes.com/quadrus/?p=202</guid>

					<description><![CDATA[Karahantepe’nin sembolü haline gelen “falluslu havuz”un en dikkat çekici unsurlarından biri de “baş” heykeli.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<div class="content-top-small">
<div class="content-detail-info">
<h1>Karahantepe’deki ‘Büst’: Şaman Başı?</h1>
<p>Karahantepe’nin sembolü haline gelen “falluslu havuz”un en dikkat çekici unsurlarından biri de “baş” heykeli. Hafif oval planlı olacak şekilde kayadan oyularak yapılan ve içi fallus biçimli dikitlerle bezeli olan havuzun orta üst kenarındaki bu “büst”ün neyi betimlediği ciddi merak konusu.</p>
</div>
<div class="content-social-and-date">
<p>&nbsp;</p>
</div>
</div>
<div class="content-detail-img">
<p style="text-align: center;"><img decoding="async" class="aligncenter" src="https://aktuelarkeoloji.com.tr/uploads/images/thumbs/1200X826-a7ac2e60206db1d9d285644026f81be0.png" alt="" />Karahantepe “falluslu havuz”. ©Necdet Akgöz / Karahantepe, Şanlıurfa, Türkiye</p>
</div>
<div class="content-detail-content">
<p>&nbsp;</p>
<p>İnisiyasyon amacıyla kullanıldığı açık olan havuza girenleri adeta tepeden izler gibi konumlandırılmış. Yaygın kanıya göre, çenesinin altında görülen “çıkıntı” olsa olsa “sakal” ya da “âdemelması” olabilir. Dolayısıyla karşımızda bir “erkek başı” var. Zaten havuzu dolduran falluslarla birlikte düşünülürse, erkek-egemen (“ataerkil”) temsillerin söz konusu olduğu bu alan da erkeklere ait bir yer.</p>
<p>Bu “hızlı” yorum, Karahantepe’nin içinde anlam ve varlık bulduğu Erken Neolitik’in sosyo-ekonomik örgütlenme biçimini fazla dikkate almıyor gibi. En azından toplaşma alanının gösterdiği gibi karmaşıklaşmış bir toplumsal yapının mevcut olduğu açık elbette. Ancak kurumsallaşmış bir “erk” yoğunlaşmasının söz konusu olduğunu söylemek çok zor. Daha da önemlisi, özellikle de kadın-erkek cinsiyetleri arasında bir hiyerarşinin oluştuğunu varsaymak için “çok erken”. Kalkolitik ve sonrasında şekillenen bir cinsler-hiyerarşisini “geriye yürütme”nin maddi zemini “henüz” söz konusu değil. Bu nedenle, kadın ve erkek cinsiyet rollerinin adeta en temel toplumsal-sınıfsal kimlikler olduğu Üst Paleolitik koşullarının bir şekilde sürdüğü Karahantepe’de erkeklerin daha ön ve üst(ün) planda olduğunu söylemek anakronik olacaktır. Havuzlu alanın (sadece) erkekler için yapıldığı düşünülse bile ilerleyen kazılarda olasılıkla ya civarda kadınlar için de benzer alanların ortaya çıkacağı ya da kadın temsillerinin yoğunlaştığı başkaca konuların/alanların tespit edileceği rahatlıkla varsayılabilir. Nitekim havuzlu alanın hemen yanında ve ana toplaşma alanına yine (alttan) geçitli bağlı bir alanın bulunma ihtimali her zaman var. Bu durumda erkekler için olduğu kadar kadınlar için de bir alanın olduğunu görülmüş olacak ve ekek-egemen (“ataerkil”) bir düzenle karşılaşmadığımız kesinleşmiş olacak.</p>
<p>Havuzlu alana ve oradaki büste bu arkaplan üzerinden dönersek, aslında ola ki erkekler için yapılmış olan bu alandaki “gözetleyen baş”ın illa bir erkeğe ait olması da gerekmiyor. Daha önce “İlksel Şamanın Kim’liği: Yaşlı-Kadın?” yazımda önerdiğim gibi ilksel şamanların yaşlı-kadın olduğunu varsayarsak, şamanik boyutu (da) açık olan böylesi törensel alanlara vaziyet edenin (şaman) bir kadın olma ihtimali de epey yüksek. Dolayısıyla aslında erkek olduğu görüşünden yola çıkarak çenesinin altındaki “çıkıntı”yı illa “sakal” ya da “âdemelması” olarak yorumlamaktan ziyade örneğin havuzlu alanı toplaşma alanına bağlayan “tak” benzeri kemerli geçide kadar kıvrılarak uzanan gövdesinin bir yılan şeklinde olmasına da yoğunlaşabilir.</p>
<div class="devamini-oku-icerik devamini-oku-acik" data-id="1065">
<p>&nbsp;</p>
<p><img fetchpriority="high" decoding="async" class="aligncenter" src="https://aktuelarkeoloji.com.tr/uploads/images/f664c078c2c0e914c11bd26d12911750.jpg" alt="" width="2133" height="2748" /></p>
<h6 style="text-align: center;">Karahantepe’deki baş heykelinin çene altındaki çıkıntı. ©Karahantepe Kazı Arşivi</h6>
<p>&nbsp;</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter" src="https://aktuelarkeoloji.com.tr/uploads/images/0c79162557a9c96308f4acc881a46c00.jpg" alt="" width="3840" height="2160" /></p>
<h6 style="text-align: center;">Heykelin yılan gövdesi. ©Karahantepe Kazı Arşivi</h6>
<p>&nbsp;</p>
<p>Daha da önemlisi, ister kadın isterse de (zamanla) erkek olsun tüm şamanların neredeyse en önemli özelliğinin ne’liğinden ve “biyolojik cinsiyeti”nden bağımsız olarak cinsler ve türler arası ve/veya üstü görülmesi ve davranması olduğunu da biliyoruz. Üst Paleolitik mağara sanatından beri görüldüğü üzere, genellikle insan biçimli (antropomorfik) varlıklar ya da kuyruk, kanat veya boynuz gibi uzuvları olan insanlar şeklinde betimlenmişler. Tıpkı işlevleri gibi kendisi de olağan-dışı (ya da olağan-üstü) olan bir “merci” temsil edilmektedir nihayetinde.</p>
<p>Dolayısıyla, çok sonraları görülecek “Şahmeran” karakterini çağrıştıran Karahantepe’deki “büst” de aslında Üst Paleolitik mağara sanatından beri görülen “beşer-üstü/dışı” şamanik temsillerle uyumlu. Hatta doğrudan yaklaşık 14 bin yıl öncesine tarihlenen ve şamanik ayin yapıldığına kuşku olmayan El Jyo (İspanya) Mağarası’nın girişinde bulunan “taştan büst”ü çağrıştırıyor.  Girişi ve dehlizleri seyyar kandil ve meşalelerle adeta törensel olarak aydınlatılmış olan ve en kuytu yerine “altar” benzeri bir “iç alan” inşa edildiği tespit edilen<sup>1</sup> mağaranın girişindeki “taştan büst”ün sağ tarafının bıyıklı bir erkeğe, sol tarafının ise muhtemelen arslan ya da leopar gibi etobur bir kedigile ait olduğu yorumu dikkat çekici.<sup>2</sup> Üst Paleolitik şamanizminin göstergelerinden olan bu antropomorfik “büst”, belli ki mağaraya yani ayine gelenleri girişte karşılıyor ve nereye gittikleri konusunda onlara bir mesaj veriyor. Sahip olduğu bilgi ve becerilerin somut göstergesi olan biçimiyle de saygı ve korku uyandıran şaman, hakimiyet alanında olan-biten her şeyi gözetliyor.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><img decoding="async" class="aligncenter" src="https://aktuelarkeoloji.com.tr/uploads/images/b3a3e80ccf6afc68c17b042cd79b57b0.png" alt="" width="738" height="913" /></p>
<h6 style="text-align: center;">Freeman ve Echegaray, <em>age</em>, s. 11.</h6>
<p>&nbsp;</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" src="https://aktuelarkeoloji.com.tr/uploads/images/e4873384974c8b24e4e337c7ab3ab907.png" alt="" width="3265" height="2936" /></p>
<h6 style="text-align: center;">Freeman ve Echegaray, <em>age</em>, s. 12.</h6>
</div>
<p>&nbsp;</p>
<div class="devamini-oku-icerik devamini-oku-acik" data-id="1065">
<p>Karahantepe’de başlayan yerleşikleşmeye rağmen avcı-toplayıcı üretim ve örgütlenme biçiminin benzer olduğu düşünülürse, kozmik bütünselliği temsil eden şamanik temsillerin anaolojik olarak yorumlanmasında bir beis olmasa gerektir.</p>
<p>Bu çerçevede, havuzlu alandaki büstün hem erkek hem kadın hem de yılan özelinde tüm hayvanları uhdesinde toplayan bir temsil gücüne işaret ettiği düşünülebilir. Daha önce “Balıklıgöl Heykeli” yazımda önerdiğim gibi, Balıklıgöl Heykeli’nden Kilisik Heykeli’ne bölgede çokça bulunan “totem direkleri”nin ortak bifr özelliği bu açıdan dikkat çekicidir. Adeta ortak canı olan ve yaşamak için tek bir vücut halinde davranmak zorunda olan tüm varlıkların uyumlu birlikteliği temsil edilmektedir. Dolayısıyla, inisiyasyon törenlerinde kullanılan havuzlu alandaki başın da yılan kuyruğuyla birlikte düşünüldüğünde tüm canları bünyesinde toplayan şamanı işaret ettiği önerilebilir.</p>
<p>Kısacası, kazılar ilerledikçe mevcut verileri yorumlamanın daha da kolaylaşacağı açık. Tabii aksine veri olmadıkça tüm bulguların dönüşerek de olsa bir şekilde süren avcı-toplayıcı anlam dünyası içinden yorumlanmasının gerektiği de…</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><sup>(1) Bkz. L G Freeman ve J G Echegaray, “El Juyo: A 14,000-year-old sanctuary from Northern Spain”, <em>History of Religions</em>, Vol 21, No 1, 1981, s. 5.</sup></p>
<p><sup>(2) Resimle desteklenmiş yorumlar için bkz. Freeman ve Echegaray, <em>age</em>, s. 5 ve 10-19.</sup></p>
</div>
</div>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>*Aktüel Arkeoloji, 22.08.2023</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Göbeklitepe: Tarihin ‘Sıfır’ değil ‘Kırılma’ noktası</title>
		<link>https://erdemdenk.com.tr/2021/05/03/gobeklitepe-tarihin-sifir-degil-kirilma-noktasi/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Erdem Denk]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 03 May 2021 09:56:23 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Arkeopolitics]]></category>
		<category><![CDATA[Göbeklitepe]]></category>
		<category><![CDATA[cumhuriyet]]></category>
		<category><![CDATA[göbeklitepe]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://ad-astra.bold-themes.com/quadrus/?p=204</guid>

					<description><![CDATA[İnsanlığın gelişimi avcı-toplayıcı toplulukların yaşam biçimiyle ilgili pek çok kanıt Göbeklitepe öncesindeki dönemleri işaret ediyor.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h1 class="baslik">Göbeklitepe: Tarihin ‘Sıfır’ değil ‘Kırılma’ noktası</h1>
<h2 class="spot">İnsanlığın gelişimi avcı-toplayıcı toplulukların yaşam biçimiyle ilgili pek çok kanıt Göbeklitepe öncesindeki dönemleri işaret ediyor.</h2>
<div class="haberKaynagi"><a href="https://www.cumhuriyet.com.tr/haber-kaynagi/erdem-denk/5753">Erdem Denk</a></div>
<div class="yayin-tarihi">Yayınlanma: 31.07.2022 &#8211; 13:24</div>
<div class="yayin-tarihi"><time datetime="31.07.2022 - 13:33">Güncelleme: 31.07.2022 &#8211; 13:33</time></div>
<div class="clearfix"></div>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="img-responsive mb20" src="https://www.cumhuriyet.com.tr/Archive/2022/7/31/1963926/kapak_132354.jpg" alt="Göbeklitepe: Tarihin ‘Sıfır’ değil ‘Kırılma’ noktası" width="760" height="450" /></p>
<div class="google-news">Yaklaşık M.Ö. 10 binden başlayarak iki bin yıla yayılan evrelerde kurulan ve 1995’te başlayan kazılarla hâlâ gün yüzüne çıkarılmakta olan <strong><a title="Göbeklitepe haberleri" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/haberleri/gobeklitepe" target="_blank" rel="noopener">Göbeklitepe</a></strong>’nin son yılların en çok ses getiren arkeolojik bulgusu olduğuna kuşku yok. Bunu fazlasıyla hak ettiğine de&#8230; Çünkü yirminci yüzyılda şekillenen neolitik kavrayışını önemli ölçüde dönüştürdüğü gibi kazılar ilerledikçe daha fazlasını sunacağı da anlaşılıyor. Ancak <strong>“tarihin sıfır noktası”</strong> (ve bir sonraki yazının konusu olan “ilk tapınak”) benzeri söylemlerin Göbeklitepe’nin tarihsel önemini anlamamızı kolaylaştırmaktan çok gittikçe geri dönüşü zor olan bir <strong>“galatımeşhur”</strong>a dönüştüğü de açık.</div>
<div class="haberMetni">
<h3>TARİHİN SIFIR NOKTASI?</h3>
<p>Aslında bu benzetmeyle ne kastedildiği net değil. Günümüzde zamanı düzenleyen miladi takvimin esas aldığı <strong>“başlangıç”</strong> noktasının 20. yüzyılda ulaşılan arkeolojik verilerle anlamını büyük ölçüde yitirdiği düşünülürse, tarihin akışı içinde insanlık için yeni bir dönemin asıl burada açılmış olduğu vurgulanmak isteniyor gibi. Ancak kısmen doğru olan bu benzetmenin “tarihin Göbeklitepe’de başladığı” veya “daha önce kayda değer pek bir gelişme olmadığı” yönünde popülist bir anlayışa zemin sunduğu da görülüyor. Öyle ki yıllarını tarih öncesi kazılara adayan arkeologların on binlerce yıl daha öncesine ilişkin pek çok önemli bulgusu, “Göbeklitepe’den bile eski” tanımlamasıyla haber yapılabiliyor. Daha da kötüsü, en az 1.2 milyon yıl öncesine uzanan insanımsılara veya 250 bin yıl öncesine kadar giden insanlara ilişkin her türlü veri de<strong> “Nasıl yani, Göbeklitepe’den önce bunlar var mıydı”</strong> diye karşılanabiliyor. Sözüm ona, önemini vurgulamak adına<strong> “Göbeklitepe’nin henüz ateşin bile evcilleştirilmediği zamanlarda yapıldığını”</strong> söyleyenler bile var.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>Oysa ateşi en az 700 bin yıldır istediğimiz yerde yakabiliyor olmamız bir yana, <strong><a title="avcı haberleri" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/haberleri/avci" target="_blank" rel="noopener">avcı</a></strong>-toplayıcı atalarımızın bir anlamda zirvesine Göbeklitepe’de ulaştıkları on binlerce yıllık bir geçmişi var. Beslenme, barınma, giyinme ve üreme gibi temel gereksinimlerini gidermek için birçok somut ve soyut araç geliştirmişler. Dahası ölülerini gömmekten mağara sanatına, takas ve elden ele ticaretten uyuşmazlık çözmeye kadar sayısız alanda önemli sosyal, bilişsel, kültürel, ekonomik ve dolayısıyla politik uygulamaya imza atmışlar.</p>
<p>Kendisi de bir toplaşma yeri olan Göbeklitepe bağlamında asıl vurgulanması gerekense grup içinde ve özellikle diğer gruplarla yapılan özel toplaşmaların da genelde hiç kimsenin olmayan, tarafsız mekânlarda düzenlenmiş olması.</p>
<p>Burada da karşımıza Üst Paleolitik dönem boyunca dünyanın hemen her yerinde benzer amaçlar için kullanıldığı anlaşılan mağaralar çıkıyor. Yaygın kanının tersine, konut olarak kullanılmayan mağaraların en derinliklerindeki galerilerin en az 30-40 bin yıldır desen ve resimlerle bezendiği, dahası kimi<strong> “mimari”</strong> eklemelerle olasılıkla hak ve yetkisi olanların girebildiği “iç alanlar” ve “altar” benzeri unsurlar oluşturulduğu görülüyor. Girişinde taştan antropomorfik/zoomorfik baş heykelleri bulunan, koridorları da meşale ve kandillerle aydınlatılan mağaraların böylesi özel bölümlerinde belirli konumda ulaşılan hayvan kafatası, ateş, tütsü gibi kalıntılar, doğal yapıların özel insani amaçlara uyarlandığını göstermekte.</p>
<p>Olasılıkla civar grupların barınaklarının yakın çevresinde olan böylesi mağaraların özel toplaşma ve törenlerin yapıldığı orta(k) alan olarak işlev gördüğü düşünülebilir.</p>
<h3>DAİRESEL YAPILAR</h3>
<p>Özellikle <strong><a title="Orta Avrasya haberleri" href="https://www.cumhuriyet.com.tr/haberleri/orta-avrasya" target="_blank" rel="noopener">Orta Avrasya</a></strong>’da 25 bin yıl kadar önce tümüyle mamut kemiklerinden çatılan dairesel yapılar da mimarinin ulaşabildiği boyutları göstermekte. Böylesi “konut olmayan &#8211; anıtsal/kamusal” yapıların yalnız genel hatlarıyla değil, yap(tır)ılma ve kullanma şekil ve amacıyla da Göbeklitepe’ye benzediği önerilebilir.</p>
<p>Tüm bunlar Göbeklitepe’nin on binlerce yıllık yoldan gelen avcı-toplayıcı kültürün bir ürünü olduğunu göstermekte. Öte yandan, avcı-toplayıcıların yerleşikleşme sürecinin en önemli duraklarından olan Göbeklitepe’nin Holosen’in başlangıçlarında yapıldığı, dolayısıyla oluşmakta olan yeni bir yaşam, üretim ve örgütlenme biçiminin habercisi olduğu da açık. Dolayısıyla Klaus Schmidt’in de benimsediği gibi Göbeklitepe’de tümüyle yeni bir olgu veya kurumun inşa edilmediği, geçmişten taşınan bir sürekliliğin yeni bir biçime kavuşturulduğu söylenebilir. Zaten kendi yapısı da bunu gösteriyor: Geçmişte benzer amaçlarla kullanılan mağaralar gibi doğanın sunduğu sabit mekânlarda veya hayvan kemikleri gibi doğadan temin edilen<strong> “yıkılabilir/seyyar”</strong> gereçten yapılmamış. Doğanın oyulup, kesilip biçimlendirilmesiyle, taş gibi kalıcı ve sabit hale getirilen gereçle sıfırdan inşa edilmiş. Böylece kendi zaman-mekânına bir yeniden başlangıç zemini sunan Göbeklitepe benzeri yapılar, başka bir yazının konusu olacağı üzere <strong>“kamusallık”</strong> anlayışında da yeni bir evreyi simgelemekte aslında.</p>
</div>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
